Stres cieplny u brojlerów: przyczyny, profilaktyka i zalecenia

Czym jest stres cieplny u brojlerów?

Stres cieplny u brojlerów występuje, gdy temperatura wewnętrzna ptaków wzrasta powyżej normy homeostatycznej i nie są one w stanie skutecznie oddawać nadmiaru ciepła. W łagodnych przypadkach może to powodować problemy produkcyjne wynikające ze zmniejszonego poboru paszy i zwiększonego poboru wody, jednak w cięższych przypadkach może skutkować śmiercią ptaków. Śmiertelność następuje, gdy procesy biologiczne zostają upośledzone przez podwyższoną temperaturę ciała.

Współczesny brojler został wyhodowany tak, aby charakteryzował się szybkim tempem wzrostu i wysokim tempem przemiany materii. Produktem ubocznym wyższego tempa metabolizmu jest większe wytwarzanie ciepła w organizmie ptaków. Oznacza to, że nowoczesne brojlery są szczególnie narażone na stres cieplny.

Stres cieplny może wystąpić w każdym wieku, jednak jest on częstszy u starszych ptaków, gdy ich tempo wzrostu i metabolizmu jest u szczytu. W tym czasie stosunek powierzchni ciała ptaków do ich masy jest mniejszy, co oznacza, że ciepło jest trudniej oddawane. Ponadto większy rozmiar ptaków oznacza, że znajdują się one w bliskim sąsiedztwie innych osobników, co utrudnia rozpraszanie ciepła z floty.

Objawy kliniczne: Dyszenie, oddychanie przez otwarty dziób, zwiększone spożycie wody, zmniejszone spożycie paszy, przerzedzone upierzenie (przewlekły stres cieplny), połamane stuliny piór (ostry stres cieplny), śmierć.

Patomorfologia makroskopowa (zmiany pośmiertne): Sinica (niebieskawe zabarwienie) nieopierzonych obszarów głowy, przekrwienie żylne w całej tuszy, porażenie wiotkie³.

Jakie czynniki wpływają na prawdopodobieństwo wystąpienia stresu cieplnego u brojlerów?

Temperatura Zgodnie z oczekiwaniami, temperatura w kurniku i na poziomie podłogi może odgrywać kluczową rolę w prawdopodobieństwie wystąpienia stresu cieplnego w stadzie. Zasadą ogólną jest przestrzeganie wytycznych hodowlanych dotyczących temperatury dla danego wieku ptaków. Przedłużone narażenie na temperatury powyżej tych wytycznych stanowi istotny czynnik ryzyka wywołania stresu cieplnego¹.

Wilgotność

Wilgotność jest ściśle powiązana z temperaturą w kontekście prawdopodobieństwa wystąpienia stresu cieplnego. Przy wyższym poziomie wilgotności otoczenia ptaki mają większe trudności z odprowadzaniem ciepła z organizmu. Wynika to z faktu, że utrata ciepła poprzez parowanie jest mniej wydajna przy wyższym poziomie wilgotności⁴. Kiedy zauważa się, że ptaki dyszą, jest to gwałtowna próba utraty ciepła z organizmu poprzez odparowanie wody z dróg oddechowych. Należy również ściśle przestrzegać wytycznych hodowlanych dotyczących temperatury w kurniku i na poziomie podłogi przy różnych poziomach wilgotności.

Wentylacja Odpowiednia i właściwa wentylacja jest kluczowa w produkcji brojlerów, aby usuwać niepożądane pyły i gazy z atmosfery kurników. Jest ona również kluczowa dla regulacji temperatury poprzez rozpraszanie i usuwanie ciepła oraz poprzez redukcję wilgotności. Wentylacja zastępuje wilgotne powietrze suchszym, świeżym powietrzem. Jak wspomniano wcześniej, niższy poziom wilgotności pozwala ptakom łatwiej obniżyć temperaturę ciała poprzez parowanie wody.

Programy świetlne Ważne jest, aby przestrzegać zarówno wymagań hodowlanych, jak i krajowych przepisów dotyczących programów świetlnych. Jest to niezbędne ze względów dobrostanu, aby umożliwić odpoczynek przewodowi pokarmowemu i zapobiec niepożądanym zachowaniom. Ponadto, stosowanie odpowiednich programów świetlnych od wczesnego etapu życia zmniejsza ryzyko wystąpienia epizodów hipoglikemii w późniejszych etapach produkcji. Hipoglikemia została powiązana z rozwojem stresu cieplnego poprzez rozprzęganie mitochondrialne (patrz poniżej)².

Obsada (zagęszczenie) Obsada powyżej zalecanego poziomu naraża ptaki na ryzyko wystąpienia stresu cieplnego. Wynika to z faktu, że ptaki stłoczone blisko siebie zatrzymują i dzielą się ciepłem. W takich sytuacjach trudniej jest osiągnąć rozproszenie ciepła. Dodatkowo, duże ptaki o ograniczonej aktywności ruchowej przy wysokiej obsadzie przekazują ciepło do podłogi i ściółki, co dodatkowo predysponuje stado do stresu cieplnego. Jest to potęgowane przez fakt, że ptaki z podwyższoną temperaturą ciała rzadziej się poruszają, co prowadzi do dalszej akumulacji ciepła⁵.

Niektóre leki Wykazano, że niektóre leki, w tym niektóre leki przeciwzapalne i antybiotyki, mogą potencjalnie przyczyniać się do rozwoju stresu cieplnego. Sugeruje się, że leki te mogą przyczyniać się do „rozprzęgania mitochondrialnego”. Kiedy to następuje, fosforylacja oksydacyjna, proces biochemiczny generujący energię komórkową, ulega zmianie tak, że głównym produktem mechanizmów komórkowych jest ciepło zamiast energii chemicznej. Ten nadmiar ciepła może następnie przyczyniać się do podwyższenia temperatury ciała²,⁴,⁶,⁷. Jednym z leków, który w odpowiednich warunkach został powiązany ze stresem cieplnym, jest chemiczny kokcydiostatyk – nikarbazyna³. Zostanie to omówione bardziej szczegółowo poniżej. W przypadku jakichkolwiek pytań dotyczących leków i stresu cieplnego należy skierować je do lekarza weterynarii.

Zdarzenia stresowe i przerzedzanie (thinning) Czynniki zewnętrzne i zakłócenia mogą prowadzić do zwiększonego ogólnego stresu w stadzie. Stres ten może prowadzić do zwiększonej ruchliwości ptaków i podwyższenia tempa metabolizmu, tym samym podnosząc temperaturę ciała. Przerzedzanie, w szczególności, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia stresu cieplnego ze względu na ostry stres, jaki ta sytuacja wywiera na ptaki². Doświadczenia terenowe sugerują również, że śmiertelność podczas przerzedzania może być spowodowana postem, prowadzącym do hipoglikemii i nadmiernego wzrostu bakterii Clostridium. Te zdarzenia oraz inne czynniki wywołujące stres mogą być mylone ze stresem cieplnym. Do rozróżnienia tych stanów wymagana jest diagnostyka kliniczna.

Czy leki przeciwkokcydiowe mogą przyczyniać się do stresu cieplnego? 

Cząsteczką przeciwkokcydiową, która jest najczęściej kojarzona ze stresem cieplnym u brojlerów, jest syntetyczny kokcydiostatyk – nikarbazyna. Nikarbazyna może być stosowana samodzielnie w dawce 125 ppm lub w znacznie niższej dawce jako składnik preparatu złożonego Maxiban™. Zwiększone ryzyko wystąpienia stresu cieplnego zgłaszano sporadycznie w sytuacjach, gdy nikarbazyna była stosowana samodzielnie w wyższych dawkach⁴.

A co z preparatem Maxiban™? 

Maxiban™ to przeciwkokcydiowy dodatek paszowy, dopuszczony do stosowania u kurcząt brojlerów. Maxiban™ to połączenie jonoforu narazyny i syntetycznego kokcydiostatyku – nikarbazyny. Cząsteczki te, połączone ze sobą, działają synergistycznie przeciwko pasożytom z rodzaju Eimeria, które powszechnie zakażają przewód pokarmowy kurcząt brojlerów. To synergistyczne połączenie wykazuje silne działanie przeciwkokcydiowe, ale pozwala na włączenie substancji czynnych w znacznie niższych dawkach, zmniejszając w ten sposób ryzyko wystąpienia potencjalnych skutków ubocznych związanych z poszczególnymi cząsteczkami. Standardowa dawka Maxiban™ dostarcza po 50 ppm zarówno narazyny, jak i nikarbazyny. Odpowiada to 625 g preparatu Maxiban™ na tonę gotowej paszy. Maxiban™ może być stosowany przez cały okres życia kurcząt brojlerów. Posiada zerodniowy okres karencji na mięso w Unii Europejskiej i jako taki może być stosowany aż do momentu uboju, bez konieczności wycofywania go z paszy. Preparatu Maxiban™ nie należy stosować u niosek, stada rodzicielskiego ani żadnych innych gatunków ptaków. Maxiban™ jest uważany za bezpieczny produkt dla brojlerów, o ile jest podawany zgodnie z licencją. Do chwili obecnej nie ma udokumentowanych przypadków powiązania preparatu Maxiban™ ze zwiększoną częstotliwością występowania stresu cieplnego u brojlerów. Elanco uznaje jednak, że niektórzy producenci i lekarze weterynarii mogą mieć obawy związane ze stosowaniem preparatu Maxiban™ u starszych ptaków w okresie przerzedzania lub w fazie finiszer, ze względu na zawartość nikarbazyny. Mając to na uwadze, firma Elanco przygotowała szereg zaleceń mających na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia stresu cieplnego podczas produkcji (patrz poniżej).

Jakie czynniki zarządcze powinniśmy wziąć pod uwagę, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia stresu cieplnego? 

Ryzyko wystąpienia stresu cieplnego można znacznie ograniczyć poprzez właściwe zarządzanie czynnikami wymienionymi powyżej, ze szczególnym uwzględnieniem temperatury, wilgotności, oświetlenia, obsady i wentylacji. W większości przypadków wiąże się to z przestrzeganiem wytycznych hodowlanych dotyczących produkcji lub przepisów krajowych. 

Ponadto warto wziąć pod uwagę następujące punkty: 

Diagnostyka różnicowa stresu cieplnego powodującego ostrą śmiertelność